Overgeven aan God bevrijdt ons uit de hel van perfectionisme

In de cultuur van vandaag worden we omringd door stemmen die ons willen verleiden tot perfectionisme. Zo las ik een advertentie in een damesblad die een methode aanprees om 'van top tot teen volmaakt te worden in vier tot zes weken'. We willen een perfect lichaam, volledige gezondheid, het volmaakte huis, een voorbeeldig gezin, een job aan de top enz. enz. Overal streven we naar perfectie, we willen zelfs voetbalvelden met altijd groen gras.

Op zich is het niet verkeerd om te genieten van goede kwaliteit van bijvoorbeeld de bijna perfecte geluidskwaliteit van een hifi-stereoset. Er is op zich niets mis met hoge maatstaven. Perfectionisme heeft dus zeker positieve kanten. Zo komen bijvoorbeeld de beste wetenschappelijke resultaten en de grootste werken op het gebied van kunst, muziek of literatuur vaak van de hand van perfectionisten. Toch zijn er ook negatieve aspecten te noemen. Perfectionisme kan levens van vreugde beroven en destructief en verlammend werken.

Eigenwaarde

We komen in de problemen zodra we onze maatstaven zo hoog gaan stellen dat ze onbereikbaar voor ons zijn. Meestal stellen we niet op alle terreinen van ons leven dezelfde hoge eisen aan onszelf. Op bepaalde terreinen zijn we perfectionist en op andere niet. Ik ken bijvoorbeeld een docente op de middelbare school, die het daar uitstekend deed en door haar leerlingen op handen werd gedragen. Maar toen ze haar eerste kind kreeg dat zich - baby's gewoon - niet netjes aan de klok hield en bij tijd en wijle de boel onderkliederde, had ze het gevoel de controle te verliezen en werd ze depressief.
Van centraal belang hierbij is of ons gevoel van eigenwaarde al of niet afhangt van het voldoen aan deze hoge maatstaven. Zo ja, dan is het onvermijdelijk een recept voor mislukking en voor de onaflatende hel van alsmaar weer tekortschieten en eeuwig zelfverwijt.
In dit artikel willen we allereerst de bij perfectionisme onder de oppervlakte liggende gedachtepatronen en angsten onder de loep nemen. Vervolgens zullen we de wortels onderzoeken en ten slotte nadenken over een aantal veranderingsstrategieen.

Alles-of-niets

De perfectionist denkt in categorieen van alles-of-niets. Ik moet alles perfect doen of anders maar liever helemaal niet. De hele werkelijkheid wordt bekeken en ervaren in termen van uitersten. Bijvoorbeeld: "Mijn kamer moet tot in de puntjes opgeruimd zijn. Anders ervaar ik het als een absolute chaos." Of: "Ik ben geheel en al geslaagd in het leven of een complete nul, totaal goed of totaal slecht, een zondaar of een heilige." Zo kan een student die altijd negens haalt zichzelf als een totale mislukking beschouwen als er een keertje niet meer dan een zeven in zit. Onder dit alles-of-niets-denken zit een diepe faalangst. Er wordt wel onderscheid gemaakt tussen twee soorten perfectionisten: type A is sterk prestatiegericht, type B zal het naar zijn eigen idee nooit goed genoeg kunnen doen en gooit het hoofd in de schoot. Ook zijn er die op bepaalde punten op perfectie mikken, maar op andere terreinen de moed opgegeven hebben en zo heen en weer pendelen tussen prestatiedrang en minderwaardigheidsgevoel.

Ik moet

De perfectionist leeft onder het juk van wat hoort en moet, van verwachtingen en verplichtingen. Vaak worden perfectionisten gedreven door schuldgevoelens, niet zozeer ten opzichte ven God, maar eerder ten opzichte van een al dan niet overleden ouder die over hun schouder meekijkt. Ze zijn altijd bezig met wat hun ouders of anderen van hen zullen denken. "Mijn huis moet altijd net zo schoon zijn als mijn moeder het altijd had, ook al rennen er drie handenbindertjes rond." "Ik moet goede cijfers halen en ook nog een plaats zien te veroveren in het tennisteam." "Ik moet volmaakt zijn. En bij het minste of geringste teken dat ik dat niveau niet dreig te halen, stel ik meteen helemaal niets meer voor." Vaak is deze houding hierin geworteld dat ik me alleen aanvaard voel als ik volmaakt ben. Alleen als ik volmaakte prestaties lever, kan ik ervan op aan dat er een plekje voor mij wordt ingeruimd. We worden voortgestuwd door schuldgevoel en faalangst, die op hun beurt veroorzaakt worden door angst voor afwijzing en een diepgeworteld verlangen naar liefde en acceptatie.

Geen risico

Daar de perfectionist letterlijk alles goed wil doen, heeft dat als praktisch gevolg dat hij of zij moeite heeft om beslissingen te nemen en geneigd is om de dingen voor zich uit te schuiven. Het motto van de perfectionist luidt: "Wie niet waagt, wie niet verliest." Vermijd risico, speel op safe, dan loop je in ieder geval niet het gevaar van schuld of veroordeling. De Zwitserse psychiater Paul Tournier merkt op: "De perfectionist wil alles aanpakken, maar doet nooit een keuze en komt daardoor nooit op gang. Wie leeft, maakt keuzes: dit wel, dat niet. Maar deze mensen willen niets verliezen en laten zo alles door hun handen glippen."
Soms proberen we ons de moeite van het beslissen te besparen door onszelf in te dekken met geestelijk taalgebruik. 'Wachten op God' en 'het zoeken van Zijn wil en leiding' kunnen clichés worden die onze eigen besluiteloosheid moeten rechtvaardigen. Ons religieus taalgebruik trekt een schijn-heilig rookgordijn op voor onze lafheid. We leggen als Gideon een vlies buiten in plaats van zo verstandig mogelijk te kiezen en te leren van de mogelijke gevolgen van onze keuzes. We willen niet door schade en schande wijs worden wat toevallig één van Gods favoriete manieren is om ons wijsheid te leren.

Relaties

Onze relaties worden begrijpelijkerwijs gehinderd door onze angst voor afwijzing. Deze angst leidt veelal tot een overgevoeligheid voor kritiek en staat een goede communicatie over eigen moeiten, fouten en persoonlijke strijd in de weg. Daardoor is er nauwelijks sprake van echte intimiteit. Perfectionisten vergen een hoop van zichzelf en van anderen, wat onvermijdelijk tot teleurstelling en frustratie leidt. En dat leidt vervolgens weer tot irritatie en boosheid. Ze zijn ook bang om zich te laten gaan en de controle te verliezen. Gevoelens, met name woede, worden daarom sterk onderdrukt. Af en toe vindt de onvermijdelijke uitbarsting plaats, wat weer aanzet tot hernieuwde pogingen om de emoties onder controle te houden.

Wortels

Laten we nu onze blik richten op de wortels van het perfectionisme. Perfectionistisch ingestelde ouders dragen hun eigen perfectionisme vaak over op hun kinderen. Ze hebben drie nadelige neigingen:
1) Ze zijn te weinig verdraagzaam ten aanzien van fouten van henzelf en van hun kinderen.
2) Het kost hun grote moeite om hun liefde te tonen, intiem te zijn en complimenten te geven, omdat ze zelf hierin ook zozeer tekort gekomen zijn.
3) Ze vallen in de categorie ouders die wel de ene zeven opmerken en niet de negen tienen, met als gevolg dat het kind zich alleen gewaardeerd en aanvaard voelt als het goed presteert.

Freud heeft erop gewezen dat perfectionisme in de vroege kinderjaren tot ontwikkeling komt. Zijn de ouders te streng of vaak boos, dan kan dit haatgevoelens in het kind wakker roepen. Anderzijds heeft het kind ook sterk behoefte aan liefde. Als het kind niet goed met deze tegenstrijdige gevoelens om leert gaan, kan het zich of te onafhankelijk op gaan stellen en zich zo aan de kritiek van de ouder proberen te onttrekken of juist al te afhankelijk en meegaand worden.

We kunnen de wortels van perfectionistisch gedrag ook zoeken in onzekerheid en gebrek aan liefde en geborgenheid binnen het gezin. Waar chaos en verwarring heersen, bijvoorbeeld door veel ruzie, kan het kind zijn toevlucht nemen tot een eigen geordend wereldje. Alles heeft in zijn kamer zijn eigen plaats. Iedere dag loopt hij langs precies dezelfde route naar school. Zo wordt de kans op een onverwachtse confrontatie met een moeilijke situatie of met innerlijke onrust tot het minimum gereduceerd. Dwangmatig gedrag kan dus groeien als verdedigingsmechanisme, met behulp waarvan we voor onszelf een zekere illusie van veiligheid creeren in een onzekere wereld.

Kinderen bezitten op heel jonge leeftijd al heel verschillende persoonlijkheden. Soms kunnen de allerkleinsten al perfectionistische trekjes vertonen. Ze houden van orde en netheid of controleren dingen dwangmatig. Daarbij is stellig ook sprake van erfelijkheidsfactoren.

Ook bij culturen is sprake van perfectionistische aanleg. Japan en Zwitserland zijn hiervan goede voorbeelden. Er zijn bovendien perfectionistische subculturen. Sommige kerken vallen helaas binnen deze categorie waar gevoelens, moeite en strijd verborgen moeten blijven achter een eeuwige glimlach.

Verandering

Hoe kunnen wij onszelf en anderen helpen de onzekere, bange, perfectionistische dreun in ons hoofd tot zwijgen te brengen? Inzicht helpt wel en daar ontbreekt het meestal ook niet aan, maar dat is op zich nog niet voldoende. We hebben praktische handvatten nodig om daadwerkelijk aan verandering te kunnen werken. De volgende punten kunnen ons op weg helpen:

1) Leg eens een lijst aan van de positieve en de negatieve kanten van je perfectionisme. Een meisje deed dat en kwam op twee voordelen en zes nadelen, waaronder: het maakt me zo nerveus en gespannen dat ik vaak geen goed werk lever; ik durf geen fouten te riskeren, zodat ik nooit met iets nieuws of creatiefs kom; mijn krampachtigheid ontneemt me veel levensvreugde. De baten blijken niet op te wegen tegen de kosten.
2) Om het kromme 'alles-of-niets'-denken aan te pakken kan het helpen de wereld eens een dag lang vanuit de 'zwart-of-wit'-invalshoek te observeren. Zijn de muren in deze kamer echt helemaal schoon of zit er toch iets vuil op? Heeft die persoon een perfect uiterlijk, is hij volmaakt lelijk of iets ertussenin? Deze oefening laat zien dat je niet ver komt met een 'alles- of-niets'-schema.
3) Houdt een dagboek bij met zelfkritische gedachten, gedachten die automatisch naar boven komen als je onder spanning komt te staan. Je moet de negatieve gedachtepatronen bij jezelf leren onderkennen, zodat je aan verandering kunt gaan werken. Je hoeft geen willoos slachtoffer van je automatische gedachten te zijn. Je kunt kiezen voor verandering, al betekent dat wel hard werken.
4) Stel jezelf realistische doelen. We zijn geneigd te denken dat we het beste werk leveren als we onze maatstaven heel hoog stellen. De praktijk leert ons echter dat we dan meestal niet optimaal scoren en dat we betere resultaten behalen als we mikken op het gemiddelde.
5) Geloven we echt dat God ons aanvaardt zoals we zijn? We weten dat vaak wel in ons hoofd, maar we voelen het niet en leven daarom alsof we niet aanvaard worden. We moeten niet op onze gevoelens, maar op de feiten leren bouwen

Overgave

Als christenen weten we dat onze waarde en ons heil niet afhangen van onze werken. God accepteert en vergeeft ons, Hij heeft ons lief, niet omdat wij zo goed en volmaakt zijn, maar juist omdat wij erkennen dat wij zo slecht en onvolmaakt zijn. Wij leven niet langer onder de wet, maar onder de genade. Heel veel perfectionistische christenen leven echter nog steeds onder de wet. We kunnen Gods genade niet aanvaarden, omdat er een diepe angst voor afwijzing in ons leeft. We zijn ook bang de zaak uit handen te geven, we willen het zelf kunnen beheersen. Maar al deze angsten worden aangepakt bij het kruis als we ons overgeven aan onze liefdevolle Vader die ons ondanks onze onvolmaaktheden toch aanvaardt.

We moeten leren accepteren dat we de dingen soms fout doen en dat we in deze onzekere en gevallen wereld soms moeten handelen zonder dat we al de consequenties kunnen overzien. Gelukkig leert het christelijk geloof ons ook dat we een liefhebbende Vader hebben die alles doet meewerken tot een doel dat ook ons welzijn omvat. Hij zegt: "IK BEN, wees daarom niet bang." We moeten ons leren overgeven aan de levende God. Een overgave die ons kan bevrijden uit de hel van ons eigen hemelbestormende perfectionisme.

Bijbelleessuggesties:

Psalm 139
Psalm 62: 6-9
Galaten 5:1-5

Om over na te denken / gespreksvragen:

1.Vindt u uzelf een perfectionist? Hoe komt dat tot uiting? Wat zijn de oorzaken?
2. Heeft u last van negatieve gedachten en gevoelens over uzelf? Welke positieve feiten zou u daartegenover kunnen stellen?

Vertaling en bewerking: Drs. Marleen Hengelaar-Rookmaaker