Overgeven aan God bevrijdt ons uit de hel van perfectionisme

In de cultuur van vandaag worden we omringd door stemmen die ons willen verleiden tot perfectionisme. Zo las ik een advertentie in een damesblad die een methode aanprees om 'van top tot teen volmaakt te worden in vier tot zes weken'. We willen een perfect lichaam, volledige gezondheid, het volmaakte huis, een voorbeeldig gezin, een job aan de top enz. enz. Overal streven we naar perfectie, we willen zelfs voetbalvelden met altijd groen gras.

Op zich is het niet verkeerd om te genieten van goede kwaliteit van bijvoorbeeld de bijna perfecte geluidskwaliteit van een hifi-stereoset. Er is op zich niets mis met hoge maatstaven. Perfectionisme heeft dus zeker positieve kanten. Zo komen bijvoorbeeld de beste wetenschappelijke resultaten en de grootste werken op het gebied van kunst, muziek of literatuur vaak van de hand van perfectionisten. Toch zijn er ook negatieve aspecten te noemen. Perfectionisme kan levens van vreugde beroven en destructief en verlammend werken.

Eigenwaarde

We komen in de problemen zodra we onze maatstaven zo hoog gaan stellen dat ze onbereikbaar voor ons zijn. Meestal stellen we niet op alle terreinen van ons leven dezelfde hoge eisen aan onszelf. Op bepaalde terreinen zijn we perfectionist en op andere niet. Ik ken bijvoorbeeld een docente op de middelbare school, die het daar uitstekend deed en door haar leerlingen op handen werd gedragen. Maar toen ze haar eerste kind kreeg dat zich - baby's gewoon - niet netjes aan de klok hield en bij tijd en wijle de boel onderkliederde, had ze het gevoel de controle te verliezen en werd ze depressief.
Van centraal belang hierbij is of ons gevoel van eigenwaarde al of niet afhangt van het voldoen aan deze hoge maatstaven. Zo ja, dan is het onvermijdelijk een recept voor mislukking en voor de onaflatende hel van alsmaar weer tekortschieten en eeuwig zelfverwijt.
In dit artikel willen we allereerst de bij perfectionisme onder de oppervlakte liggende gedachtepatronen en angsten onder de loep nemen. Vervolgens zullen we de wortels onderzoeken en ten slotte nadenken over een aantal veranderingsstrategieen.

Alles-of-niets

De perfectionist denkt in categorieen van alles-of-niets. Ik moet alles perfect doen of anders maar liever helemaal niet. De hele werkelijkheid wordt bekeken en ervaren in termen van uitersten. Bijvoorbeeld: "Mijn kamer moet tot in de puntjes opgeruimd zijn. Anders ervaar ik het als een absolute chaos." Of: "Ik ben geheel en al geslaagd in het leven of een complete nul, totaal goed of totaal slecht, een zondaar of een heilige." Zo kan een student die altijd negens haalt zichzelf als een totale mislukking beschouwen als er een keertje niet meer dan een zeven in zit. Onder dit alles-of-niets-denken zit een diepe faalangst. Er wordt wel onderscheid gemaakt tussen twee soorten perfectionisten: type A is sterk prestatiegericht, type B zal het naar zijn eigen idee nooit goed genoeg kunnen doen en gooit het hoofd in de schoot. Ook zijn er die op bepaalde punten op perfectie mikken, maar op andere terreinen de moed opgegeven hebben en zo heen en weer pendelen tussen prestatiedrang en minderwaardigheidsgevoel.

Ik moet

De perfectionist leeft onder het juk van wat hoort en moet, van verwachtingen en verplichtingen. Vaak worden perfectionisten gedreven door schuldgevoelens, niet zozeer ten opzichte ven God, maar eerder ten opzichte van een al dan niet overleden ouder die over hun schouder meekijkt. Ze zijn altijd bezig met wat hun ouders of anderen van hen zullen denken. "Mijn huis moet altijd net zo schoon zijn als mijn moeder het altijd had, ook al rennen er drie handenbindertjes rond." "Ik moet goede cijfers halen en ook nog een plaats zien te veroveren in het tennisteam." "Ik moet volmaakt zijn. En bij het minste of geringste teken dat ik dat niveau niet dreig te halen, stel ik meteen helemaal niets meer voor." Vaak is deze houding hierin geworteld dat ik me alleen aanvaard voel als ik volmaakt ben. Alleen als ik volmaakte prestaties lever, kan ik ervan op aan dat er een plekje voor mij wordt ingeruimd. We worden voortgestuwd door schuldgevoel en faalangst, die op hun beurt veroorzaakt worden door angst voor afwijzing en een diepgeworteld verlangen naar liefde en acceptatie.