Blijdschap heeft het laatste woord

De negrospirituals geven ons een kijkje in het hart van de Amerikaanse negers die zich staande moesten zien te houden in vaak zeer moeilijke levensomstandigheden. Eerst waren ze de slaven van de blanke plantagehouders, na 1865 moesten ze zien een eigen bestaan op te bouwen zonder dat hun daarbij de helpende hand geboden werd. Integendeel. Het is zeer opmerkelijk dat de spirituals geen sombere smartlappen zijn, en ook geen lichte opgewekte deuntjes die krampachtig proberen 'to keep on smiling'. Het zijn daarentegen juist krachtige liederen vol geloof en hoop en zelfs vol blijdschap.

Zouden wij ook zulke liederen maken en zingen als we in dergelijke omstandigheden verkeerden? Blijkbaar hadden de makers van de spirituals iets dat wij maar al te vaak verloren hebben. We zullen hier aan de hand van een aantal spiritualteksten op zoek gaan naar het geheim achter het lied van de Amerikaanse neger.
De teksten maken gebruik van een direct en ongekunsteld taalgebruik. Ze zijn van een kinderlijke eenvoud, maar daarom zeker niet kinderachtig. Wat opvalt is juist dat ze met een paar woorden zulke diepe dingen kunnen zeggen en met een paar pennenstreken hele ervaringswerelden weten bloot te leggen. Zo zingt een bekende spiritual:

Nobody knows the trouble I have seen
Nobody knows but Jesus
Nobody knows the trouble I have seen
Glory, hallelujah!
(Niemand weet hoeveel ellende ik heb meegemaakt, niemand behalve Jezus, glorie, halleluja.)

Opvallend is dat de ellende hier niet wordt weggestopt. Het is niet: ik ben christen, dus ik ben blij, blij, blij. Er is geen geforceerde glimlach, maar wel eindigt het lied met 'glorie, halleluja'. Want Jezus kent mijn nood en Hij draagt mij. Deze tweeslag van het bezingen van het menselijk lijden enerzijds en van Gods trouw en nabijheid anderzijds is dé dragende pijler onder vrijwel alle negrospirituals. Pijn en verdriet worden onomwonden beschreven, zoals in de regel 'Sometimes I feel like a motherless child' (soms voel ik me als een kind zonder moeder). Wat een ervaringsdiepte ligt daar niet achter. Of als in het volgende refrein van Down on me:

Down on me, down on me
Looks like everybody in this whole world is down on me
(Het lijkt erop alsof iedereen in deze wereld tegen me is)

Het laatste couplet klinkt dan echter weer als volgt:

God is God, God is God, rain is rain,
God's a man don't ever change
Looks like everbody in this whole round world down on me
(God is God, regen is regen (een positief beeld voor Afrikanen), God is een persoon die nooit verandert, het lijkt erop of iedereen in de hele wereld tegen me is.)

Hier zien we weer dat uit Gods onverandelijke trouw de kracht wordt geput om door te gaan. Hierbij worden ook vaak oudtestamentische verhalen over Gods bevrijdend handelen aangehaald, zoals die van Daniel in de leeuwenkuil, Jona in de walvis en de uittocht uit Egypte. Vooral de geschiedenis van Israels bevrijding uit de slavernij van Egypte was voor hen van grote betekenis. Het moet hen bemoedigd hebben om in hun eigen slavernij de hoop niet op te geven. Hier volgen het refrein en een paar (van de vele) coupletten van een lied dat daarover handelt:

Go down, Moses, way down in Egypt land
Tell old Pharaoh to let My people go

When Israel was in Egypt land
Let My people go
Oppressed so hard they could not stand
Let My people go

No more shall they in bondage toil
Let them come out with Egypt's spoil
(Ga naar Egypte, Mozes, en zeg farao dat hij Mijn volk moet laten gaan; Toen Israel in Egypte was, werden ze zo verdrukt dat ze het niet meer volhielden, laat Mijn volk gaan; Ze zullen niet meer in gevangenschap zwoegen, laten ze eruit komen met wat ze buit hebben gemaakt op de Egyptenaren, laat Mijn volk gaan.)

Zo wisten ze op grond van de Bijbel en van hun eigen ervaring dat God hen niet in de steek zou laten. Maar niet alleen daaruit putten zij hoop, maar ook uit het grote toekomstvisioen van een wereld waarin recht zal heersen en alle tranen zullen worden afgewist. Dat is het thema bij uitstek van de spiritual. Meestal wordt er wel in een of meerdere coupletten aan gerefereerd. Hierover gaat bijvoorbeeld:

Swing low, sweet chariot
Coming for to carry me home
Swing low, sweet chariot
Coming for to carry me home
(Zwaai naar beneden, heerlijke wagen, die komt om me naar huis te dragen.)

Dit beeld van de 'chariot' is waarschijnlijk ontleend aan de geschiedenis van Elia, die in een wagen ten hemel voer. Later verving men de wagen door de trein. We moeten zorgen op tijd in de trein te stappen, dat is een gedachte die terugkeert in vele songs, van The Gospel Train is Leaving tot Bob Dylans Slow Train Coming.

Stevig anker

Er zit iets puurs en zuivers in de manier waarop de spiritual omgaat met het lijden. Het wordt enerzijds recht in de ogen gezien, maar anderzijds houdt men even krachtig vast aan de hoop die we op grond van de bijbelse beloften van Gods liefde en trouw mogen koesteren. Is deze hoop nu toch niet een 'escape', een wegvluchten uit de harde realiteit? Zo wordt er vaak door buitenstaanders tegenaan gekeken. Maar we moeten ons als christenen onze hoop niet laten afpakken, want Gods Woord is er vol van dat we mogen hopen op de God van ons heil. En de Bijbel verzekert ons dat het geen onzekere hoop is van 'misschien zal God uitkomst geven', maar een hoop die vast en zeker is: een anker dat stevig verankerd ligt in de Rots. Zo spoort Hebreeen 6:19 ons aan "de hoop te grijpen, die voor ons ligt. Haar hebben wij als een anker der ziel, dat veilig en vast is".

Ook onze hoop op een nieuwe wereld moeten we ons niet laten afnemen. Het kan onder invloed van het heersende wereldbeeld maar al te gauw gebeuren dat ook wij de hemel gaan beschouwen als een sprookjesachtig luchtkasteel en dat de hemel ons eigenlijk niet zoveel meer zegt. Ook doordat we door al onze welvaart haast nu al een hemel op aarde voor onszelf kunnen creeren, zijn we geneigd onze hoop sterk gericht te houden op het leven hier en nu. Maar doordat we de hemel nu willen beleven, verliezen we de toekomst als mogelijkheid om met het lijden van de tegenwoordige tijd om te gaan. Want we mogen aan de hand van bijvoorbeeld Romeinen 8:18 er "zeker van zijn dat het lijden van de tegenwoordige tijd niet opweegt tegen de heerlijkheid, die over ons geopenbaard zal worden". Daarom zegt Paulus ook in 1 Corinthiers 15:19: "Indien wij alleen voor dit leven onze hoop op Christus gebouwd hebben, zijn wij de beklagenswaardigste van alle mensen."

Diepe vreugde

We beluisteren in de spirituals een krachtige hoop die wijzelf als mensen van onze tijd maar al te vaak verloren hebben. Maar de krachtige uitstraling van de spiritual is niet alleen gelegen in de hoopvolle teksten, die is evenzeer of misschien zelfs nog meer gelegen in de muziek. De muziek straalt eenzelfde basiskracht en rust uit, die je ook bij Bach vindt, of het nu gaat om de spirituals of om de country gospel van de straatpredikant Blind Willie Johnson of om Mahalia Jackson, om maar een paar hoogtepunten uit de muziek van de Amerikaanse neger te noemen. Deze muziek wordt gekenmerkt door een diepe vreugde, een vreugde die alles te maken heeft met de christelijke wortels van deze muziek.

Een blijdschap ook, die in de (blanke) westerse muziek en cultuur sinds de tijd van Bach zoekgeraakt lijkt te zijn. Want in de negentiende eeuw, in de tijd van de Romantiek, is men het sombere en tragische gaan zien als het enig werkelijk diepe en waarlijk betekenisvolle. De blijheid werd daarbij zijn diepte en kracht ontnomen, werd oppervlakkig, een uitgelaten jezelf laten gaan om toch nog iets van de verloren vreugde te mogen smaken. Zo ging de muziek zwelgen in droefheid enerzijds, daarbij vaak ontsporend in sentimentaliteit, of zich anderzijds uitlevend in opgeklopte opgewektheid. Dit zien we ook maar al te vaak terug in de muziek uit onze eigen kring.
Maar het is een misvatting dat verdriet het diepste zou zijn in ons leven. Dat zou de duivel wel willen. Want dieper dan het verdriet is de blijdschap en dieper dan de wanhoop is de hoop. Als we het moeilijk hebben, dan kunnen we onze ellende recht in het gelaat kijken en kunnen we dieper graven totdat we stuiten op de hoop. Net als de negrospiritual.

Bijbelleessuggesties:

Psalm 42
Philippenzen 3:17-4:7

Om over na te denken / gespreksvragen:

1. Kunt u beamen dat blijdschap dieper is dan verdriet en hoop dieper dan wanhoop?
2. Ziet u uit naar de nieuwe aarde? Beïnvloedt dit vooruitzicht ook uw beleving van het leven hier en nu?